زبان ترکی از گروه زبان های اورال – آلتائیک است که یک خانواده گسترده ای دارد و برخی از زبان شناسان بدرستی زبان های سومری ، عیلامی  و زبان ژاپنی ، کره ای ، آینو و زبان های سرخپوستی را  در در گروه زبان ترکی قرار می دهند.

 محمود کاشغری در کتاب هزارساله  " دیوان لغات الترک " دو زبان عربی و ترکی را دو اسب مسابقه می داند که در برخی از مواضع زبان ترکی پیشتاز و مقدم بر زبان عربی است. امیر علیشیر نوایی نیز در کتاب محاکمة اللغتین به برتری زبان ترکی بر فازسی اشاره می کند و نشان می دهد که نام بسیاری از آلات جنگی و شکار و ... از زبان ترکی وارد زبان فارسی شده است.

 ضرب المثل های بسیاری از زبان ترکی وارد زبان فارسی شده است از جمله " مار از پونه بدش می آید ، در لانه اش سبز می شود." ؛ " کوه به کوه نمی رسد ، آدم به آدم می رسد" ( دیوان لغات الترک)

 واژگان بسیاری از زبان ترکی وارد زبان فارسی شده است مانند : آقا ، اتاق،خاقان،خان، خانم ، قاشق ، قابلمه ، یوغورت

 زبان ترکی دارای یک ادبیات غنی می باشد و مثلا در کتاب هزار ساله دیوان لغات الترک واژه های " قوپوز " ( سه تار، تار) ، کؤک (آهنگ) ، ییر ( شعر و غزل)، قوشوق( قصیده و رجز) و ... نشان اهمیت شعر و موسیقی در میان ترکان بوده است .

 اشعار بسیاری از شعرای ترک در کتاب دیوان لغات الترک ذکر شده است اما متاسفانه کاشغری نام شاعران را ذکر نکرده است. بعدها شاعران بزرگی چون امیر علیشیر نوایی، عمادالدین نسیمی ، شاه اسماعیل ختایی ، ملا محمد فضولی و .... به تدوین دیوان اشعار پرداختند.

 لغتنامه های بسیاری برای  زبان ترکی نوشته شده است که از جمله کتاب هزار ساله دیوان لغات الترک محمود کاشغری ، الدراک للسان الاترک (712ه.ق / 1313 م.) ، محاکمة الغتین امیر علیشیر نوایی ، فرهنگ سنگلاخ تالیف میرزا مهدیخان استرآبادی ، قاموس شمس الدین سامی ، صحاح العجم و ....

 برای آشنایی با زیبایی واژگان ترکی تنها به واژگان صورت انسان توجه کنید و آنرا با فارسی و دیگر زبان ها مقایسه کنید:

باش (سر) ، دیش ( دندان) ، قاش (ابرو)

اوز (صورت) ، گؤز ( چشم) ، آغیز ( دهان) ، بنیز ( رنگ چهره) ، گنیز (حفره بینی)، بوغاز (گلو)

یاناق ( گونه) ، قولاق ( گوش) ، بوخاق (غبغب) ، داماق ( کام دهان)

آلین ( پیشانی) ، بورون ( بینی)، بئیین (مغز)

کیرپیک (مژگان) ، امزیک ( امگک : جاندانه ، ملاج سر)

 زبان ترکی در گستره بزرگی از آسیا و اروپا بعنوان زبان رسمی و درباری بکار می رفت.

برای نوشتن زبان ترکی از خط اورخون – یئنی سئی و بعدها از خط اویغوری و عربی استفاده شده است.

 بسیاری از شاعران ترک برای نشان دادن توان خود اشعار نغزی را به زبان فارسی سرودند و برای غنای زبان فارسی افزودند.

 البته وزن و قالب اشعار فارسی و عربی با وزن و قالب اشعار ترکی تفاوت فاحشی داشت. مصوت های زبان ترکی بسیار کوتاه تر از زبان فارسی و عربی است و گنجاندن کلمات ترکی در قالب اشعار فارسی و عربی بسیار سخت است.

زبان ترکی با قاعده ترین زبان دنیاست و تنها یک فعل بی قاعده دارد. قانون هماهنگی واکه ای زبان ترکی را به شکل یک زبان گوشنواز و دلنشین در آورده است.  

 ترکان در نوشتن کتاب در علم سیاست نیز پیشگام بوده اند و یوسف خاص حاجب کتاب معروف " قوتادغو بیلیک " را بزبان ترکی سروده است. اوغوز نامه ها نیزیک کتاب سیاسی – تاریخی بوده اند.

 تون یوکوک وزیر مشهور گؤک ترک ها به سه امپراطور ترک خدمت کرده و یک سیاستمدار با فرهنگ و کارآزموده بود. یادمان های بجا مانده در دشت اورخون بنام های " بیلگه خاقان " (734 م.) ، " کول تکین " (732 م.) ،" تون یوکوک " (710-716 م.) از سنگ نوشته های سیاسی ترکان است.

 سلاطین ترک " خاقان "  یا " خان " خوانده می شد. یابغو / جبغو نیز تحت نظر خاقان حکومت می می کرد و " طرخان " نیز مقامی پایین تر از یابغو / جبغو بود . فرمانده لشکر " سو باشی " نامیده می شد . دسته ای که برای تعقیب دشمن فرستاده می شد " یاغیچی " نامیده می شد.

 ترکان امپراطوری های بزرگی را در پهنه  گسترده ای از جهان بوجو آوردند. امپراطوری هون ، امپراطوری گؤک ترک ، امپراطوری سلجوقیان ، غزنویان ، گورکانیان هند ، امپراطوری صفوی و ...

 بناهای متعددی در دوره ی حکومت ترکان در مناطق گسترده از آسیا و اروپا ساخته شده است از جمله تاج محل در هندوستان در دوره ی گورکانیان هند ، ارک تبریز ، دانشگاه ربع رشیدی ، گؤی مسجد ( مسجد کبود) در تبریز و ...

 عرفای مشهوری از جمله " یونس امره " در آناتولی ، عماد الدین نسیمی شروانی ، شیخ صفی الدین اردبیلی ، جلال الدین مولوی و ... از میان ترکان برخاسته اند.

نسیمی از شاگردان شیخ فضل الله نعیمی تبریزی و از بزرگان طریقت حروفیه بود که در راه رسیدن به معشوق الهی ، زنده – زنده پوستش را کندند.

 در زمینه ی " تعبیر خواب " کتاب معروف " ایرق بیتیک " بزبان ترکی موجود است.

ترکان به ستاره شناسی و نجوم علاقه وافری داشتند . منجمین بسیاری در دوره حکومت های سلجوقی و مغول و گورکانی و .... پرورش یافتند. زیج های بسیاری از جمله زیج ایلخانی نوشته شد و رصدخانه الغ بیگ و رصد خانه مراغه ساخته شد.

 ترک در زبان فارسی  از رودکی سمرقندی تاکنون به معنای " زیبا رو " بوده است.

 برخی سعی می کنند که زادگاه ترکان را کوه های آلتایی نشان دهند تا آنان را بدور از فرهنگی جهان آنروز نشان دهند. در حالی که ترکان عیلامی و سومری  بنیانگذار تمدن های بزرگ بوده اند. بسیاری از واژگان سومری  هنوز در زبان ترکی خود نمایی می کنند.

آنا   ama

آتا   adda

داراق/ تاراق (شانه ، جدا کننده موی سر) (جدا کردن)   tar

به‌ شهادت‌ اغلب‌ تورکولوژیستها ترکان‌ هیچگاه‌ به‌ ثنویّت‌ معتقد نبوده‌اند. داشتن‌ چنین‌ خصوصیتی‌ اعتقادی‌ سبب‌ شد که‌ ترکان‌ بدون‌ هیچ‌ تعصب‌ جاهلانه‌ دین‌ اسلام‌ را با طیب‌ خاطر و رضایت‌ درونی‌ قبول‌ کنند.

مسلمان‌ شدن‌ ترکان‌ از طرف‌ دیگر به‌ خیر و صلاح‌ مسلمین‌ هم‌ بود. ترکان‌ پس‌ از وارد شدن‌ به‌ اردوی‌ خلیفه‌ عباسی‌ مرزهای‌ امنیتی‌ را مستحکم‌ کردند. موقعی‌ که‌ مسلمین‌ از طرف‌ بیزانس‌ از مرز سوریه‌ مورد تهدید قرار گرفتند، اردوی‌ ترکان‌ جلوی‌ تهاجم‌ بیزانس‌ را گرفت.‌

پس‌ از آنکه‌ اردوی‌ سلجوقها ایران‌ را تسخیر کرد، طغرل‌ و آلپ‌ارسلان‌ در مدت‌ 20 ـ 25 سال‌ با هجوم‌ به‌ مملکت‌ روم‌ توانستند بر آناتولی‌ استیلا یابند و آن‌ را به‌ یک‌ مملکت‌ اسلامی‌ تبدیل‌ کنند.

ترکان‌ در جنگهای‌ صلیبی‌ نیز در مقابل‌ مسیحیت‌ ایستاده‌ و از اسلام‌ محافظت‌ کردند.

این‌ ترکان‌ بوده‌اند که‌ یا با پیشرفت‌ خود اسلام‌ را تا قلب‌ اروپا بردند.

در رویاروئی‌ اسلام‌ و غرب‌ ترکان‌ یگانه‌ پرچمدار اسلام‌ بودند که‌ اساساً اروپایی‌ها اسلام‌ را به‌ ترکان‌ می‌شناختند. آندره‌ دوری‌ در مقدمه‌ ترجمه‌ قرآن‌ به‌ زبان‌ فرانسوی‌ مطالبی‌ تحت‌ این‌ عنوان‌ دارد که‌: «ترکان‌ به‌ خدایی‌ یگانه‌ که‌ خالق‌ زمین‌ و آسمان‌ است‌ و به‌ روز رستاخیز نیکوکاران‌ را پاداش‌ می‌دهد و تبهکاران‌ را به‌ کیفر می‌رساند، معتقد هستند»

خدمات‌ ترکان‌ به‌ اسلام‌ تنها در فتوحات‌ جغرافیایی‌ خلاصه‌ نمی‌شود در شاخه‌ علم‌ و ادب‌ نیز خدمات‌ ارزنده‌ای‌ در راه‌ گسترش‌ و ترقی‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ ایران‌ و اسلام‌ داشته‌اند، دانشمندانی‌ چون‌ ترخان‌ فارابی‌ (فیلسوف‌ بزرگ‌ اسلامی‌)، ابوریحان‌ بیرونی‌، جارالله‌ زمخشری‌، سقوط‌ آسیای‌ میانه‌ محمود کاشغری‌ که‌ آثارشان‌ را به‌ زبان‌ دینشان‌ (عربی‌) نگاشته‌اند، در رشد و تعالی‌ علم‌ و ادب‌ اسلامی‌ خدمات‌ شایان‌ توجهی‌ ارائه‌ نموده‌اند. علاوه‌ بر دانشمندان‌ مذکور دانشمندان‌ ترک‌ زبان‌ دیگر آثارشان‌ را به‌ ترکی‌ نگاشته‌ و فرهنگ‌ اسلامی‌ را در میان‌ ترکان‌ رواج‌ داده‌اند. خواجه‌ احمد یسوی‌ که‌ در منابع‌ اسلام‌ از آن‌ به‌ نام‌ پیرترکستان‌ یاد می‌شود از عارفان‌ بزرگ‌ اسلامی‌ به‌شمار می‌رود.

این‌ عارف‌ وارسته‌ که‌ به‌ عنوان‌ مرکز ثقل‌ فرهنگ‌ عرب‌، فارس‌ و ترک‌ به‌شمار می‌آید شاگردان‌ بسیاری‌ را تربیت‌ کرده‌ و به‌ اقصی‌ نقاط‌ ممالک‌ اسلامی‌ گسیل‌ داشت‌ و به‌ عنوان‌ پدر فرقه‌های‌ تصوف‌ مانند بکتاشیان‌ در آناتولی‌، نقشبندیه‌ و قادریه‌ در آسیا مطرح‌ است‌. در بیان‌ خدمات‌ علمی‌ دانشمندان‌ ترک‌ می‌توان‌ به‌ آثار ذیل‌ اشاره‌ داشت‌ که‌ سهم‌ عمده‌ در ارتقاء فرهنگ‌ اسلامی‌ در جامعه‌ ترک‌ زبانان‌ داشته‌ است‌. دیوان‌ حکمت‌ یسوی‌ عرفان‌، قصص‌الانبیاء را بغوزی‌ در منقبت‌ انبیاء (1310 م‌ / 689 هـ. ش‌ توسط‌ برهان‌الدین‌ ناصر رابنوزی‌ به‌ لهجه‌ کاشغر نگاشته‌ شده‌ است‌) فقه‌ مفتاح‌العدل‌ در فقه‌، نهج‌الفرادیس‌ در احکام‌ و اخلاق‌، معین‌ المرید در عرفان‌ (سال‌ 1313 م‌ / 692 هـ. ش‌ / 713 هـ. ق‌)، محبت‌نامة‌ خوارزمی‌، مقدمة‌الادب‌ زمخشری‌ به‌ سه‌ زبان‌ فارسی‌، ترکی‌، عربی‌ در لغت‌، رونق‌ الاسلام‌ در اسلام‌شناسی‌ و ترجمه‌ و تفسیر دو جلدی‌ محمدبن‌ حمزه‌ که‌ در سال‌ 827 هـ. ق‌ و به‌ زبان‌ ترکی‌ اوعوز نگاشته‌ شده‌ است‌، و همچنین‌ ترجمة‌ مربوط‌ به‌ دوران‌ تیموری‌ از جمله‌ آثار اسلامی‌ به‌ یادگار مانده‌ از اندیشمندان‌ ترک‌ به‌شمار می‌رود.

ترجمه‌ قرآن‌ به‌ زبان‌ ترکی‌ آذری‌ از قرن‌ 9 هجری‌ به‌ دستور اوزون‌ حسن‌ آق‌ قویونلو آغاز شده‌ است‌. این‌ ترجمه‌ در بخش‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه‌ آستان‌ قدس‌ رضوی‌ در مشهد نگهداری‌ می‌شود. بعد از آن‌ میر محمدکریم‌ موسوی‌ باکویی‌ ترجمه‌ و تفسیر بنام‌ کشف‌ الحقائق‌ عن‌ نکت‌ الایات‌ و الدقائق‌ به‌ رشته‌ تحریر در می‌آورد. این‌ ترجمه‌ و تفسیر بی‌نظیر در سه‌ مجلّد به‌ شکل‌ رحلی‌ بزرگ‌ و با چاپ‌ زیبا و وزین‌ به‌ همت‌ حاج‌ زین‌العابدین‌ تقی‌اوف‌ در سال‌ 1322 در تفلیس‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. مؤلف‌ که‌ از مجتهدین‌ طراز اول‌ آذربایجان‌ و قاضی‌ شهر باکو بوده‌ است‌

ترجمه‌ و تفسیر البیان‌ فی‌ تفسیر القرآن‌

این‌ ترجمه‌ و تفسیر توسط‌ مفتی‌ قفقاز شیخ‌الاسلام‌ محمدحسن‌ مولی‌زاده‌ شکوی‌ در دو جلد به‌ قطع‌ وزیری‌ در سال‌ 1326 هجری‌ قمری‌ برابر با 1284 هجری‌ شمسی‌ در مطبعه‌ غیرت‌ تفلیس‌ چاپ‌ شده‌ است‌ و در ایران‌ و آذربایجان‌ نیز به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. یکی‌ از ویژگیهای‌ مهم‌ و خاص‌ اثر آن‌ است‌ که‌ برای‌ هر یک‌ از واژه‌های‌ قرآنی‌ معادل‌ دقیق‌ ترکی‌ آورده‌ شده‌ است‌. مؤلف‌ با استفاده‌ از تفاسیر معتبر موارد اختلاف‌ مفسران‌ شیعه‌ و سنی‌ را بیان‌ می‌دارد و اگر با اجتهاد بی‌نظیر نظر مفسران‌ شیعه‌ را ترجیح‌ می‌دهد مفسر بدون‌ این‌ که‌ سخنان‌ تفرقه‌انگیز بیان‌ کند، با شیوة‌ عالمانه‌ نظریات‌ هر دو مذهب‌ را (شیعه‌ و سنی‌) بیان‌ می‌کند و آنها را مورد بررسی‌ قرار داده‌، صحت‌ و سقم‌ آنها را تعیین‌ می‌نماید

تحقیقات‌ و پژوهشهای‌ قرآنی‌ در دورة‌ عثمانی‌

پروفسور زکی‌ولید طوغان‌ بر این‌ عقیده‌ است‌ که‌ در میان‌ گروه‌ مترجمان‌ تفسیر طبری‌ عالمان‌ ترک‌ نیز بودند که‌ همزمان‌ با ترجمة‌ فارسی‌، آن‌ را به‌ ترکی‌ نیز ترجمه‌ کرده‌اند. این‌ ترجمه‌ نیز مانند ترجمه‌ فارسی‌ ترجمه‌ تحت‌اللفظی‌ بوده‌ است‌

اما پروفسور محمد فؤاد کؤپرولو و استاد عبدالقادر اینان‌ بر این‌ باورند که‌ ترجمة‌ ترکی‌ یک‌ سده‌ پس‌ از ترجمه‌ فارسی‌ یعنی‌ در سدة‌ پنجم‌ هجری‌ یازدهم‌ میلادی‌ پدید آمده‌ است‌

هیچ‌ یک‌ از ترجمه‌های‌ فوق‌ اکنون‌ در دست‌ نیست‌ تنها کهنترین‌ ترجمه‌ ترکی‌ که‌ به‌ ترکی‌ خاوری‌ می‌باشد در موزه‌ هنرهای‌ ترکی‌ ـ اسلامی‌ استانبول‌ نگهداری‌ می‌شود و لکین‌ شش‌ ترجمه‌ ترکی‌ متعلق‌ به‌ سالهای‌ سدة‌ 12 تا 16 میلادی‌ که‌ بصورت‌ تحت‌اللفظی‌ و تفسیر گونه‌ موجود می‌باشد. نخستین‌ ترجمه‌ چاپی‌ قرآن‌ کریم‌ تفسیر «التبیان‌» است‌ که‌ در سال‌ 1842 میلادی‌ در قاهره‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌

قدیمی‌ترین‌ ترجمه های قرآن در ترکی عثمانی عبارتند از

ترجمه‌ خضربن‌ شاهین‌ که‌ در عهد سلطان‌ مراد دوم‌ (824 ـ 855 ق‌) انجام‌ یافته‌ است‌

ترجمه‌ حسین‌ بن‌ حسن‌، مربوط‌ به‌ سال‌ 965 قمری‌

ترجمه‌ محمد بن‌ یوسف‌ آغری‌ مبرز، مربوط‌ به‌ سال‌ 968 قمری‌

به‌ هرحال‌ علاوه‌ بر ترجمه‌های‌ ذکر شده‌، مهمترین‌ ترجمه‌های‌ دوران‌ عثمانی‌ عبارتند از

منبع:

استاد میرزه رسول اسماعیل زاده

گلستان قرآن , دي 1380 - شماره 104