در داستان آفرينش (ياراديليش داستاني) در ميان تركان قديم " آق بانو " زني است كه الهام بخش خدا در آفرينش كاينات و انسان بوده است.

زن اول اوغوز خان از نوري آبي رنگ و با شكافتن تاريكي از آسمان فرود آمد ؛ زن دوم او نيز از درون يك درخت زاده شد و هر دوي اين زنان موجوداتي فوق بشري بودند.

در ميان تركان ياقوت (ياكوتسك) ، "آق اوْغلان " توسط زني نوراني  كه از درون درخت بيرون آمده بود، شير داده شد.

در سنگ نبشته بيلگه خاقان نيز از خطاب " شما خاتونْ مادرم ، مادر بزرگ هايم ، خواهرانم ، خاله و عمه هايم ، شهبانو و شاهزادگانم .... " استفاده شده است.

در باور تركان قديم " خان "(شاه) و " خاتوُن " (شهبانو) فرزندان آسمان بودند .

شاهزاده خانم هاي اويغور

زنان گؤك تورك (مغولستان)


پاپوش زنان ( يافت شده در پازيريك)

در داستان هاي تركان ، زنان يار و ياور مردان هستند. در حماسه ي دده قورقود ، در داستان " ده لي دومرول " ، زماني كه دومرول در تقلاي يافتن فديه و جان بهاي خويش است ، زنش بي دغدغه حاضر مي شود كه به جاي " دومرول " جان دهد و زندگي خويش را فداي شوهر كند.

در داستان هاي پهلواني ، قهرمانان ترك دوست دارند با زناني ازدواج كنند كه دراسب سواري ماهر ، در شمشيرزني توانا و در جنگاوري شجاع باشند. در داستان بامسي بئيره ك (از داستان هاي دده قورقورد)؛ " چيچك بانو " نمونه اي عالي از اين دسته زنان است.

دختر ترك قشقايي

يك ضرب المثل ازتركان قازاق چنين است: نخستين ثروت انسان تندرستي و دومين ثروت او زن اوست.

گرديزي در اثر خود از عفت زنان ترك تمجيد مي كند و ابن بطوطه نيز در سفرنامه ي خود از احترام ويژه زنان در ميان تركان كريمه سخن مي گويد.

در پيش از پذيرش دين مبين اسلام ، خاتون (شهبانو) در سمت چپ خاقان (شاه) مي نشست و در مراسم آييني و جشن ها حضور مي يافت.

صلحنامه ي " مَته خان " – امپراتور بزرگ هون - با چين را همسرش به نيابت از او امضاء كرده بود.

ابوالغازي بهادر حسن در كتاب " شجره تراكمه " از امارت و حكومت هفت دختر بنام هاي " بوُرلا ، بارچين ، سالوُر ، شاباتي خاتوُن ، كونين كؤركلي ، كرچه بوُلادي ، كوُغاتلي خانيم " در ميان مردم اوغوز سخن گفته است.

ارزش زن در ميان تركان در حالي مطرح بود كه اعراب جاهلي عربستان ، دختران را زنده به گور مي كردند و زن در ميانشان ارزش و جايگاهي والايي  نداشت. زنان انگليس هم تا قرن شانزدهم حق دست زدن و مسّ انجيل را نداشتند.

اويغورها گروهي از مسلمان ترك چين هستند كه اكثرا در منطقه سين كيانك /شينجان (تركستان چين)  زندگي مي كنند.

نياكان اويغورها،  نويسندگان  سنگ نوشته هاي اوْرخون- يئني سئي و بنيانگذار امپراوري قدرتمند گؤك تورك (تركان آسماني ) هستند . آنان در مقابل امپراتوري چين قد برافراشتند و براي ساليان دراز كنترل جاده ابريشم را در دست گرفتند.

تركان اويغور به رهبري بيلگه خاقان  در اواخر سده اول هجري با اعراب مسلمان درگير شدند وسپاه اعراب را در هم شكستند. اما بعدها با اعراب مسلمان بر عليه لشكر بزرگ چين ، متحد شدند وقواي چيني را شكست دادند.

اكثريت مسلمانان  صد ميليوني ( بر اساس آمار غير رسمي) چين را بيشتر خانواده هاي ترك تبارا تشكيل مي دهند و تنها عده ي بسيار كمي از چيني ها مسلمان هستند.

پرچم امپراتوري اويغور كه بعد از گؤك تورك تاسيس شد.


يك خان اويغور


يك شاهزاده خانم اويغور

البته مسلمانان چين زندگي بسيار سخت و طاقت فرسايي در دوران حكومت مائو و كمونيست ها داشتند و به بهانه هاي گوناگون، تيرباران و يا به نقاط ديگر چين تبعيد شدند و برخي نيز ترك ديار كرده به كشورهاي ديگر گريختند.

              آرامگاه محمود كاشغري (مؤلف كتاب ديوان لغات الترك)
                                                               
                                             دختران اويغور با لباس سنتي 
                                           

يك دختر اويغور


زن مسلمان ايغوري

یک دختر ترک تاتار ساکن اویغورستان


تمبر چاپ شده در چین در مورد اویغورها

ساخت مسجد به سبک اویغوری

جاده ابریشم