زاهدان و عابدان نیز گاه از سر ریا ، دلق و تسبیح و سجاده می گستردند و برخی مردم نیز سفله و عاری از هنر بودند.

آب و هوای فارس عجب سفله پرور است

کو همرهی  که  خیمه از این خاک برکنم

 

سخندانی و خوشخوانی نمی ورزند در شیراز

بیا حافظ که تا خود را به ملکی دیگر اندازیم

 

در چنین عصری ، امیر تیمور گورکانی بر شیراز مسلط می شود و از حافظ ، سبب این بیت را جویا می شود.

اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دل ما را

بخال هندویش  بخشم  سمرقند و بخارا را

 خواجه حافظ نیز از بخشش های کریمانه ی خود و تهی دست ماندنش می گوید و امیر تیمور نیز او را از مالیات معاف می کند.

در چنین دوران پر آشوبی است که واژه ی ترک ، مفاهیم گوناگونی به خود می گیرد و رنگین کمان معانی آن پر رنگ تر می شود.

 

زبان ترکی

یکیست ترکی و تازی در این معامله حافظ

حدیث عشق بیان کن بدان زبان که تو دانی

 

کاربرد واژه تورک در معنای حقیقی

به شعر حافظ شیراز می رقصند و می نازند

سیه چشمان کشمیری و ترکان سمرقندی

 

خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم

کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی

 

یا رب این نو دولتان را با خر خودشان نشان

کاین همه ناز از غلام ترک و استر می کنند

 

کاربرد واژه ترک در معنای مجازی

دلم ز نرگس ساقی امان نخواست به جان

چرا  که  شیوه  آن  ترک  سیه دل دانست

 

غلام چشم  آن ترکم که در خواب خوش مستی

نگارین گلشنش روی است ومشکین سایبان ابرو

 

آن  ترک  پری چهره که دوش از بر ما رفت

آیا  چه  خطا  دید  که  از راه  خطا  رفت

 

چشم مخمور تو دارد ز دلم قصد جگر

ترک مست است مگر میل کبابی دارد

 

بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد

هلال  عید  به  دور  قدح  اشارت   کرد

 

فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهر آشوب

چنان بردن صبر از دل که  ترکان  خوان  یغما را

 

به تنگ چشمی آن ترک لشکری نازم

که حمله بر من درویش یک قبا آورد

 

یا رب این بچه  ترکان چه دلیرند به خون

که  به  هر  تیر  مژه  شکاری   گیرند

 

ترک عاشق کش من مست برون رفت امروز

تا دگر خون  که از  دیده روان  خواهد بود

 

نگاری چابکی  شنگی  کلهدار

ظریفی مه وشی ترکی قبا پوش

 

باز کش یک دم عنان ای ترک شهر آشوب من

تا ز اشک و چهره راهت پر زر و گوهر کنم

 

داستان های ترکان

محمود بود عاقبت کار در این راه

گر سر برود در سر سودای  ایازم

 

شاه ترکان  سخن  مدعیان می شنود

شرمی از مظلمه خون سیاووشش باد

 

شاه ترکان چو پسندید و به چاهم انداخت

دستگیر ار نشود  لطف تهمتن  چه  کنم

 

قبایل ترک

 

به مشک چین و چگل نیست بوی گل محتاج

که  نافه هاش   ز بند قبای  خویشتن  است

 

 

سوختم  در چاه صبر از بهر آن  شمع  چگل

شاه ترکان فارغ است از حال ما ، کو رستمی

                                             

صفای خلوت خاطر از آن شمع چگل جویم

فروغ چشم و نور دل  از  آن ماه ختن  دارم

 

شهرهای ترک نشین

حافظ چو ترک غمزه ترکان نمی کنی

دانی کجاست جای تو خوارزم یا خجند

 

به شعر حافظ شیراز می رقصند و می نازند

سیه چشمان کشمیری  و  ترکان سمرقندی

 

واژگان ترکی در شعر حافظ

ایاغ (آیاق) : پیاله

به چمن خرام و بنگر بر تخت گل که لاله

به ندیم شاه ماند که به کف ایاغ دارد

 

یغما (ییغما) :غارت

علم و فضلی که به چل سال دلم جمع آورد

ترسم  آن  نرگس  مستانه  به  یغما  ببرد   

گزلک (گزلیک) : کارد

بنما به من که منکر حسن تو رخ تو کیست

تا دیده اش  به  گزلک غیرت  برآورم

 

یرغو (یارغی) : داوری

عاشق از قاضی نترسد می بیار

بلکه از یرغوی دیوان نیز هم

  رودکی سمرقندی از پیشروان شعرفارسی است که اشعاری پخته و روان دارد.

او در توران زمین زندگی می کند که محل تلاقی دو فرهنگ بزرگ ترکی و پارسی است.

 در شعر رودکی ، واژه ی " ترک " به معنای زیبارو و پریچهره بکار رفته است. او از قبایل ترک چگل (چیگیل) ، طراز (تالاس) ، خُلخ ( قارلوق ، خَلج)  و تاتار(تتار)  نام  می برد  و به زیبایی ترکان طراز  و خیل سواران چگل  و  باریک میان بودن  خلخیان اشاره می کند.

 برخی از واژگان ترکی نیز در اشعار او وجود دارد که  نشان می دهد او با فرهنگ و زبان ترکی و آیین های دیرین ترکان قبل از اسلام -  تنگری و شامانیسم -  آشنایی زیادی داشته است.

 شاید  خود او نیز از ترکان ماورالنهر بوده است ؛ زیرا فارسی گویی و فارسی نویسی شاعر دلیل برپارسی بودن او نیست و بسیاری از بزرگان ترک مانند عمادالدین نسیمی ،

 ملا محمد فضولی ، امیرعلیشیر نوایی  و استاد شهریار  نیز برخی از اشعار و آثار

نفیس شان را  به زبان شیرین فارسی نگاشته اند.

 

 نام قبایل ترک در اشعار رودکی:

 

ای بهنگام سخا ابر کف و دریا دل           مشتری خوار از دیدار تو و ماه خجل

ای سواران چگل  خوار وخجل خیل عجم         ز تو خوارند و خجل خیل چگل

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 ایا نگار طراز از بتان ترکستان                   نیامد ایدر چو تو بت از بهار طراز       

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

خلخیان خواهی و جماش چشم               .........................

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

گل بهاری ،  بت تتاری       ........................................

 

تاتار: گروهی از ترکان ( دیوان لغات الترک محمود کاشغری)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

کاربرد  واژه ی ترک در معنای حقیقی و مجازی: 

 

  همی خرید و همی سخت  بی شمار درم    به شهر هر که  یکی ترک نار پستان بود

 

  ترک  هزارن بپای پیش صف اندر          هریک  چون ماه بر دو هفته درفشان

          

 از کف ترکی سیاه چشم پریروی            قامت چو سرو  و زلفکانش چوگان

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

واژگان ترکی در شعر رودکی:

بس عزیزم بس گرامی شاد باش                     اندر این خاک بسان تو بیوک

واژه ی بیوک ( بؤیوک) به معنای " بزرگ و گرامی و سرور"

 

باده  دهنده بتی بدیع  ز خوبان                     بچه خاتون ترک   و  بچه خاقان

خاقان لقب پادشاهان تورک  و خاتون به زن خاقان و شهبانو گفته می شد.

 

سگالنده چرخ مانند غوچ                          تبر برده بر سر چو  تاج خروس

غوچ ( قوچ) به معنای گوسفند نر

 

بود  زودا  که آیی نیک  خاموش                  چو مرغابی زنی  در آب  پا  غوش

غوش ( قوش) به معنای پرنده

 

من چنین  زار از آن جماش شدم               همچو  آتش میان داش  شدم

داش به معنای سنگ

 

اصطلاحات رایج در میان ترکان:

همی خرید و همی سخت  بی شمار درم        به شهر هر که  یکی ترک نار پستان بود

ترکان به میوه ی انار ، " نار " می گویند.

اصطلاح " نارپستان " نیز در میان ترکان بسیار رایج  و " نار ممه لر " گفته      می شود.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

آیین ترکان قبل از اسلام و شامانیسم:

 

بت پرستی گرفته ایم همه        این جهان همه  چون بت است و ما شمنیم

 

بجز آیین کهن " تنگری و شامانیسم " ، آیین های بودایی  و مانوی  نیز در میان ترکان ماوراالنهر  و ترکستان رواج داشت. بودایی ها ، تندیس های بزرگی از بودا درست می کردند که به آن " بوُرخان" (بُت) می گفتند.

 

منبع : دیوان رودکی سمرقندی